Prof. Dr. HAKKI MUAMMER KARAKAŞ
Sağlık Bakanlığı Radyoloji Denetleme ve Değerlendirme Bilimsel Komisyonu Başkanı ve
TÜSEB Türkiye Sağlık Veri Araştırmaları ve Yapay Zekâ Uygulamaları Enstitüsü (TÜYZE) Başkanı
Türkiye’de tıbbi görüntüleme, son yıllarda yalnızca cihaz sayısı ve teknoloji kapasitesi üzerinden değil; “doğru tetkik, doğru hasta, doğru zaman” yaklaşımıyla klinik değer üreten, kaliteyi ölçen, hasta güvenliğini doz yönetimiyle güçlendiren ve veriye dayalı yönetişimi destekleyen bütüncül bir dönüşüm sürecine girdi. Bu dönüşümün mimarlarından Prof. Dr. Hakkı Muammer Karakaş; yapay zekâ destekli karar süreçlerini, hasta güvenliğini merkeze alan yeni kalite standartlarını ve RADİS ile hedeflenen sürdürülebilir radyoloji vizyonunu hospitalmanager ile paylaştı.
H.M: Sağlık Bakanlığı Radyoloji Denetleme ve Değerlendirme Bilimsel Komisyonunun mevcut gündeminde, ülke genelinde radyoloji hizmet kalitesini ve standardizasyonunu artırmak adına önceliklendirdiğiniz stratejik başlıklar nelerdir?
H.M.K: Önceliğimiz, Türkiye’nin görüntülemeyi “yüksek hacim” üzerinden değil, yüksek klinik değer üzerinden yönetmesidir. Bu nedenle Komisyon gündemini birkaç ana stratejik başlıkta topluyoruz:
Birincisi, cihaz planlaması, dağılımı ve nitelik standardı. Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü koordinasyonunda, kamu hastanelerinde cihaz sayı ve dağılımlarının daha rasyonel bir çerçevede ele alındığı bir sürece girdik. Bu yeni dönemde, cihazların teknik yeterliliklerinin ve yaşam döngülerinin kaliteyi önceleyecek şekilde sınırlandırılması hedefleniyor. Özellikle hizmet alımıyla temin edilen cihazlarda sözleşme bitiminde 13 yıl yaş sınırı getirilmesi, kalite ve sürdürülebilirlik açısından önemli bir eşik oldu. Bunu, 2026 yılı itibarıyla cihazlarda asgari teknik özelliklerin daha sistematik biçimde tanımlanması izleyecek. Ayrıca cihaz sayı ve dağılımlarını; kuruluşuna öncülük ettiğim ve halen üyeliğini yürüttüğüm Sağlık Bakanlığı Tıbbi Cihaz Planlama ve Değerlendirme Komisyonu üzerinden, bütüncül bir bakışla regüle ediyoruz.
İkincisi, istem uygunluğu ve aşırı çekimle mücadele. TBMM’de de paylaştığımız ve bütçe görüşmelerinde milletvekillerimiz tarafından da sıkça gündeme getirildiği üzere, OECD ülkeleri içinde kişi başına en yüksek MR/BT çekim hacimlerinden birine sahibiz. Uygunluk kriterleri olmadan güvenlikten ve sürdürülebilirlikten söz etmek güçleşiyor. Bu nedenle tetkik istemlerinin karar destek sistemleri (KDS) üzerinden HBYS’lere entegrasyonu başlatıldı; hedefimiz, hekimleri klinik senaryoya göre en uygun tetkike yönlendirmek ve gereksiz çekimleri sistematik biçimde azaltmaktır.
Üçüncüsü, raporlama kalitesi ve yönetişimi. Standart terminoloji ve yapılandırılmış rapor setleri, rapor kalitesini yükseltirken aynı zamanda yapay zekâ doğrulama ve izleme süreçleri için de güçlü bir zemin oluşturur. Bu çerçevede büyük dil modeli (LLM) tabanlı raporlama destek araçları geliştiriyoruz. Buradaki yaklaşımımız net: Bu araçlar “hekim yerine geçen” çözümler değil; hekim performansını artıran ve kaliteyi standardize eden destek katmanlarıdır. Bu anlayışın somut bir örneği olarak, METRA adını verdiğimiz mamografi raporlama yapay zekâ destek sistemini Bakanlığımız altyapısı üzerinden ülke genelinde kullanıma aldık. Hâlihazırda günde yaklaşık 16 bin mamografi bu sistemle analiz ediliyor ve radyoloji uzmanlarımıza karar desteği sağlanıyor.
Dördüncüsü, çekim–raporlama süreçlerinin ayrıştırılması ve hizmet alımı raporlamalarının merkezi kontrolü. Özellikle hizmet alımı modellerinde; çekim kalitesi, rapor standardı, geri bildirim döngüsü ve denetim mekanizmalarının merkezi idare tarafından ölçülebilir ve izlenebilir hale gelmesi, ülke çapında standardizasyonun en kritik kaldıraçlarından biridir.
Beşincisi, insan kaynağı ve uzmanlaşma mimarisi. YÖK nezdinde, radyoloji tekniker/teknisyen eğitim süresinin güçlendirilmesi (4 yıla çıkarılmasına dönük öneri dâhil) ve radyoloji ana uzmanlık alanı altında üst uzmanlık alanlarının tanımlanması gibi başlıklarda çalışmalarımız devam ediyor. Bu başlıklar, yalnızca kaliteyi değil; orta-uzun vadeli iş gücü planlamasını ve sistemin sürdürülebilirliğini de doğrudan etkiliyor.
H.M: Yurt dışında radyolojik tetkiklerin yönetimi için kullanılan “Uygunluk Kriterleri” (Appropriateness Criteria) benzeri yapıların başarısını görüyoruz. Ülkemizde de tetkik istemlerini disipline etmek adına, bize özgü, ulusal bir başvuru kaynağı veya kılavuz hazırlığı gündeminizde yer alıyor mu?
H.M.K: Evet, bu konu artık “olsa iyi olur” düzeyini aştı ve doğrudan sistem sürdürülebilirliğinin parçası haline geldi. Dünyada ACR Appropriateness Criteria gibi kanıta dayalı uygunluk çerçeveleri ve bunların klinik iş akışına entegre karar destek çözümleri yaygın şekilde kullanılıyor. Avrupa tarafında ise ESR iGuide, sevk/istem kılavuzlarını klinik karar destek mantığıyla sahaya indiren güçlü bir örnek.
Türkiye’de bu yaklaşımı, kendi mevzuatımıza, hizmet sunum gerçekliğimize ve epidemiyolojik önceliklerimize uyarlayan ulusal bir “Uygunluk Kriterleri–Karar Destek” ekosistemi inşa ediyoruz. Bu ekosistemin omurgasını Radyolojik İstem Karar Destek Sistemi (RADİS) oluşturuyor.
RADİS’in en kritik farkı şu: Sistemi yalnızca bir “kılavuz dokümanı” olarak değil; HBYS üzerinde, istem anında çalışan; önerisini açıklayan, gerekçelendiren ve alternatif sunan bir karar destek mekanizması olarak kurguluyoruz. Böylece klinisyen için hız, hasta için güvenlik ve sistem için verimlilik aynı anda üretiliyor. RADİS’in uçtan uca yazılım altyapısı hazırlandı. On binlerce sayfayı bulan bilimsel literatür, TÜYZE sunucularındaki LLM modelleriyle analiz edildi. Klinik uzmanlarımız yüzlerce saatlik oturumlarla uygunluk puanlamalarını ve senaryo eşleştirmelerini gerçekleştirdi. Sahada pilot testlere başlanmış durumda. 2025 Kasım ayında TTDK ve HIMSS kapsamında bilimsel ve teknik lansmanlarımızı da yaptık. 2026 yılı; RADİS’in ülke sathında yaygınlaştırıldığı ve klinik, operasyonel ve ekonomik etkilerinin sistematik olarak izlendiği bir yıl olacak.
H.M: Hasta güvenliğini en üst düzeye çıkarmak adına; merkezler arasında değişkenlik gösteren kalite kontrol prosedürlerinin ve özellikle radyasyon doz takiplerinin (DRL) ulusal çapta standardize edilmesi ve merkezi bir sistemle izlenebilmesi için atılan somut adımlar nelerdir?
H.M.K: Hasta güvenliği iki ana eksende ilerliyor: (i) Cihaz ve süreç kalite kontrolü, (ii) Doz yönetimi ve erken uyarı.
Kalite kontrol ve kalibrasyon: Güncel düzenlemelerle, hizmet alımı kapsamında kullanılan cihazların test, kontrol ve kalibrasyon süreçleri ile kalite kontrol ve uygunluk testlerinin ilgili mevzuata uygun şekilde zorunlu olarak yaptırılmasına yönelik hükümler daha net hale geldi. Ayrıca iyonlaştırıcı radyasyon kaynağı kullanan cihazlarda (radyografi, BT, mamografi, floroskopi vb.) kurulum aşamasındaki lisans süreçleri gibi hasta güvenliği açısından temel gereklilikler daha çerçeveli şekilde yürütülüyor.
Doz izleme (DRL) ve merkezi gözetim: TÜSEB bünyesinde Türkiye Sağlık Hizmetleri Kalite ve Akreditasyon Enstitüsü’nün (TÜSKA) sağlıkta akreditasyon ve kalite standartları üzerinden yürüttüğü çerçeveler, kurumların kalite olgunluğunu artıran önemli bir ulusal altyapıdır. Buna paralel olarak TÜYZE tarafında, RADİS’in bir alt bileşeni olarak; dozların elde edildiği, depolandığı, izlendiği ve “sentinel olayların” bildirildiği ulusal ölçekte ölçeklenebilir bir mimari üzerinde çalışıyoruz. Buradaki hedef; hacimsel bilgisayarlı tomografi doz indeksi (CTDIvol), doz uzunluk çarpımı (DLP) ve doz alan çarpımı (DAP) gibi doz göstergelerinin kurum bazında kıyaslanması, Tanısal Referans Seviyesi (DRL) eşiklerinin yönetilmesi ve sapmaların otomatik uyarı–geri bildirim mekanizmalarıyla klinik iyileştirmeye dönüştürülmesidir.
H.M: Bakanlığımızın, üniversiteler ve araştırmacılar için merkezi, standardize edilmiş ve etiketli bir Radyolojik Görüntü Kütüphanesi veya veri bankası oluşturma yönünde bir stratejisi var mıdır?
H.M.K: Bu alanı tek bir “veri bankası” olarak değil; kademeli gelişen, yönetişimi güçlü, anonimleştirme ve etiketleme standartları oturmuş, araştırma erişimi denetlenebilir bir ulusal kapasite olarak ele almak gerekiyor.
Bugün bunun için önemli bir başlangıç mevcut: TEKNOFEST Sağlıkta Yapay Zekâ Yarışmaları kapsamında üretilen bazı veri setleri, Sağlık Bakanlığı’nın açık veri altyapısı üzerinden erişilebilir hale getirildi. Bu yaklaşım, hem araştırma ekosistemini besleyen hem de gençleri sağlıkta yapay zekâ alanına yönlendiren stratejik bir kapasite geliştirme aracı olarak sürdürülüyor.
TÜYZE tarafında ise bir sonraki adım; yüksek performanslı hesaplama ve güvenli veri altyapısı yaklaşımıyla, tıbbın farklı alanlarından veriyi bir araya getiren geniş ölçekli bir kütüphaneyi (etiketleme, kalite metrikleri, veri sözlüğü, erişim protokolleri) araştırma ekosistemine açacak bir yapı kurmaktır. Bu kapasite yalnızca yapay zekâ geliştirmek için değil; aynı zamanda doğrulama (validation), izleme (monitoring) ve klinik güvenlik açısından da kritik olacaktır.
Bu kapsamda hem Ulusal Yüksek Başarımlı Hesaplama Merkezi (UHeM) ve Türk Ulusal Bilim e-Altyapısı (TRUBA) gibi ulusal merkezlerle stratejik iş birliği görüşmelerini sürdürüyor, hem de TÜYZE bünyesinde sağlık verileri için bir yüksek performanslı hesaplama merkezi kuruyoruz. Bu merkezde yalnızca hesaplama yapılmayacak; aynı zamanda standardize edilmiş verilerin etiketlenmesi ve araştırmaya hazır hale getirilmesi de sistematik biçimde yürütülecek.