Prof. Dr. DENİZ AKATA
Türk Radyoloji Derneği (TRD) Yönetim Kurulu Başkanı ve
Hacettepe Üniversitesi Radyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
Tıbbi görüntüleme dünyası; teknolojik devrim ile çevresel sorumluluğun, veri gücü ile etik yönetişimin kesiştiği tarihi bir eşikte. Yapay zekânın sadece bir araç değil, eğitimin ayrılmaz bir parçası haline geldiği; ‘Yeşil Radyoloji’nin ise bir tercihten öte zorunluluğa dönüştüğü bu yeni dönemde Türkiye nerede duruyor? Türk Radyoloji Derneği (TRD) Yönetim Kurulu Başkanı ve Hacettepe Üniversitesi Radyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Deniz Akata; Türkiye’nin teknolojik adaptasyon hızından süreç yönetimindeki kritik eksikliklere, karbon ayak izinden radyologların klinik özerkliğine kadar sektörü bekleyen ‘eş zamanlı kırılma noktalarını’ tüm detaylarıyla hospitalmanager ile paylaştı.
H.M: Dünya radyolojisi, yapay zekâ ve hibrit görüntüleme gibi devrimsel yeniliklerle şekilleniyor. Bu küresel dönüşüm rüzgarı karşısında, Türkiye’nin teknolojik adaptasyonunu ve gelişim hızını nasıl buluyorsunuz?
D.A: Dünya radyolojisi çok hızlı bir dönüşüm içinde ve Türkiye bu dönüşümün tamamen dışında değil. Yapay zekâ alanında hem bilgi birikimi hem de insan kaynağı açısından Türkiye’nin önemli bir potansiyele sahip olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Yerli yapay zekâ firmalarının ciddi çalışmalar yürüttüğünü, bazı girişimlerin artık doğrudan endüstriye entegre olduğunu görüyoruz. Ayrıca yapay zekâ ile derinlemesine çalışan, bu alanda uluslararası düzeyde yayınlar üreten genç ve çok yetkin radyologlarımız var. Türkiye’den çıkan bilimsel üretim bu açıdan son yıllarda belirgin şekilde artmış durumda. Dünyada lider durumundaki endüstri firmalarının da ülkemizdeki bu alanda çalışan ve üreten bilim insanlarına destek vermesi gerektiğine inanıyor, bunun her iki tarafa da büyük kazanım sağlayacağını düşünüyorum.
Bununla birlikte, yapay zekânın klinik pratiğe entegrasyonunda asıl kritik noktanın süreç yönetimidir. Yapay zekâyı yalnızca görüntü üzerinde çalışan bir araç olarak değil; iş akışını düzenleyen, tetkik uygunluğunu destekleyen, raporlama ve önceliklendirme süreçlerine katkı sağlayan bir sistem olarak konumlandırmamız gerekiyor. Bu alanda henüz yolun başında olduğumuzu söylemek yanlış olmaz.
Türkiye’nin yazılım ve dijital sağlık altyapısı açısından önemli bir avantajı var. e-Nabız ve teletıp uygulamaları, kendi imkânlarımızla çok büyük zorlukların aşılabildiğini gösteren son derece başarılı örnekler. Sağlık Bakanlığı’nın elinde bulunan çok büyük ve zengin veri havuzu; uygun hukuki, etik ve bilimsel çerçeveler içinde akılcı biçimde kullanıldığında, yalnızca akademik araştırmalara değil, stratejik sağlık planlamalarına ve yapay zekâ temelli uygulamalara da çığır açıcı katkılar sağlayabilir.
Hibrit görüntüleme konusunda ise Türkiye’nin kapasitesinin oldukça yüksek olduğunu, ancak bu potansiyelin tam anlamıyla kullanılamadığını düşünüyorum. Bunun temel nedenlerinden biri, nükleer tıp ve radyolojinin ülkemizde hâlen iki ayrı disiplin olarak icra edilmesi ve bu durumun yarattığı yapısal kaygılar. Oysa dünyada giderek disiplinler arası sınırların silikleştiği ve “görüntüleme bilimi” kavramının öne çıktığı bir döneme giriyoruz.
Önümüzdeki yıllarda, özellikle yapay zekânın daha etkin kullanımıyla birlikte; anatomik, fonksiyonel ve moleküler bilgilerin bir arada değerlendirildiği, çoklu tanı parametrelerinin entegre edildiği bir görüntüleme bilimine doğru evrileceğimizi düşünüyorum. Türkiye bu dönüşüm için gerekli insan kaynağına, teknik altyapıya ve veri gücüne sahip; önemli olan bu unsurları ortak bir vizyon ve doğru yönetişimle bir araya getirebilmek.
H.M: Geleceğin radyologlarını yetiştirirken, yapay zekâyı sadece bir ‘araç’ olarak mı, yoksa eğitimin ‘ayrılmaz bir parçası’ olarak mı konumlandırıyorsunuz? Asistan eğitiminde yapay zekâ, karar destek mekanizması olarak nasıl bir pedagojik role sahip olacak?
D.A: Yapay zekâyı ne için kullanacak olursak olalım, o her zaman bir araç olmak zorunda. Bilgiye hızlı ulaşabileceğiniz bir yöntem. Özellikle her seviyede eğitim modülleri oluşturmada mutlaka etkin kullanılacaktır. Kısa bir süre sonra eğitimin ayrılmaz bir parçası olacağını düşünüyorum.
H.M: Son yıllarda tıbbi görüntüleme alanında Türkiye’de yaşanan en büyük değişim veya kırılma noktası sizce ne oldu?
D.A: Türkiye’de son yıllarda tıbbi görüntülemede tek bir “kırılma”dan ziyade; klinik uygulamalar, teknolojik yenilikler ve sağlık politikaları ekseninde birden fazla eş zamanlı kırılma noktası yaşandı. Cihaz parkı ve teknoloji açısından bakıldığında, özellikle BT’de düşük doz protokollerini çok ileri düzeye taşıyan sistemler (bazı senaryolarda %80’e varan doz azaltımı sağlayabilen teknoloji) artık ülkemizde de mevcut. Ancak bu kapasitenin ne kadarının sahadaki rutine yansıdığı, standart protokoller halinde ne ölçüde uygulandığı konusunda aynı derecede emin değilim; yani teknoloji var ama uygulama standardizasyonu her merkezde aynı değil.
Yapay zekâ tarafında ise bilimsel üretim ve yerli girişimler güçlü; ancak sahada karar destek sistemlerinin (tetkik uygunluğu, protokol seçimi, iş akışı yönetimi gibi) henüz yaygın ve sistematik biçimde hayata geçtiğini söylemek zor. Daha çok pilot düzeyde ve parçalı kullanım var.
Sağlık sistemi ve organizasyon açısından Türkiye’ye özgü en belirgin kırılmalardan biri ise teleradyoloji ve merkezi görüntü arşivleme yaklaşımının ülke genelinde kullanılmasıdır. Bunun, tetkik uygunluğundan tamamen bağımsız olmasa da, en azından mükerrer tetkiklerin bir kısmını azaltmaya katkı verdiğini düşünüyorum. Ayrıca herhangi bir kurumda yapılan tetkikin görüntülerinin arşive giriyor olması; hem izlenebilirlik hem de karşılaştırma imkânı üzerinden dolaylı bir kalite baskısı da yaratıyor.
Sağlık politikaları açısından ise son dönemde yürürlüğe giren ve radyologların kontrast madde seçimini ve reçetelendirmesini sınırlayan düzenlemeler, yeni bir kırılma noktası olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu düzenlemeler, maliyet ve tedarik gerekçeleriyle açıklansa da, özellikle radyologların klinik özerkliği, tanısal esneklik ve hasta bazlı karar verme süreçleri açısından kaygı yaratmaktadır.
Özetle: Türkiye’de teknoloji hızla gelişti; fakat asıl kritik olan, bu teknolojiyi kalite odaklı standartlara, tetkik uygunluğuna ve süreç yönetimine daha güçlü biçimde bağlayabilmek. Bu noktada hem mesleki rehberlik hem de sistem düzeyinde düzenlemeler belirleyici olacaktır.
H.M: Radyoloji cihazlarının yüksek enerji tüketimi göz önüne alındığında, sürdürülebilir bir görüntüleme ekosistemi oluşturmak artık bir zorunluluk haline geldi. Dünyada yükselen ‘Yeşil Radyoloji’ trendi ve karbon ayak izini azaltma hedefleri doğrultusunda; derneğinizin enerji verimliliği yüksek, sürdürülebilir bir radyoloji pratiği oluşturmak adına bir yol haritası var mı? Bu konuyu stratejik planlarınızda nasıl konumlandırıyorsunuz?
D.A: Çok yerinde ve zamanlaması çok doğru bir soru. Radyoloji, ileri teknolojiye ve yüksek enerji tüketimine dayanan bir alan. Bu nedenle sürdürülebilir bir görüntüleme ekosistemi oluşturmak bugün artık bir tercih değil, açık bir zorunluluktur. Biz Yeşil Radyoloji yaklaşımını yalnızca çevresel bir hassasiyet olarak değil; kalite, hasta güvenliği ve kaynakların akılcı kullanımıyla doğrudan ilişkili stratejik bir başlık olarak ele alıyoruz.
Bu bakış açısıyla TÜRKRAD 2025’te ilk kez “Radyolojinin Yeşil Yüzü” başlıklı özel bir oturum düzenledik. Bu oturumda Türkiye’nin farklı yerlerinden kurumlar enerji tüketimini azaltmak için neler yaptığını paylaştılar. Şu an için en çok yapılan mesai saatleri sonrası bilgisayarları ve ışıkları kapatmak ve bunu merkezi bir sistem aracılığı ile uygulamak. Bu yaklaşımın somut bir örneği olarak, Hacettepe Radyoloji Bölümü, Avrupa Radyoloji Derneği’nin (ESR) başlattığı Yeşil Radyoloji Sertifikasyon Programı’na başvurarak ilk üç “yeşil yaprağını” alan, Türkiye’den muhtemelen ilk radyoloji departmanı oldu. Bu bizim için sembolik olduğu kadar yol gösterici bir adımdır.
Ayrıca Sağlık Bakanlığı üst düzey temsilcilerinin de katıldığı “Aramızda Konuşacaklarımız” oturumunda, gereğinden fazla tetkik yapmanın yalnızca iş yükünü değil, karbon ayak izini de artırdığını ve sürdürülebilir bir görüntüleme ekosistemiyle örtüşmediğini net biçimde tartıştık.
Konunun daha somut anlaşılması için sık kullandığımız bir karşılaştırma var:
Tıbbi görüntülemenin karbon ayak izi, araba kullanmak gibi günlük aktivitelerle kıyaslanabilir. Örneğin;
- Abdominal ultrason yaklaşık 4 km araba kullanmaya,
- Abdominal BT yaklaşık 76 km’ye,
- Çekim yapılmayan bir MRG ise 145 km’ye eşdeğer CO₂ emisyonu oluşturur.
Ultrasonu “1 birim” kabul edersek, BT yaklaşık 17 kat, MR ise 33 kat daha yüksek çevresel yüke sahiptir. Bu da her tetkik kararının aynı zamanda birçevresel sorumlulukolduğunu açıkça gösterir.
Yapay zekâ da bu denklemde iki ucu keskin bir bıçak. Enerji ve su tüketimi yüksek olmakla birlikte; doğru kullanıldığında protokol optimizasyonu, çekim sürelerinin kısaltılması, tetkik uygunluğu ve gereksiz görüntülemelerin önlenmesi yoluyla sürdürülebilirliğe ciddi katkı sağlayabilir.
Ancak burada çok temel bir noktayı özellikle vurgulamak isterim. Biz dernek olarak yıllardır, ülke genelinde kalite standartlarının tam olarak yerleşemediğini ve performans ölçütlerinin büyük ölçüde sayısal üretime endekslendiğini dile getiriyoruz. Oysa kalite; öncelikle uygunsuz tetkik yapmamak, tetkiki doğru endikasyonla, doğru protokol ve doğru çekim parametreleriyle gerçekleştirmektir. Ancak bu sayede mükerrer ve gereksiz tetkikler önlenir. Bu şartlardan biri ya da birkaçı sağlanamıyorsa ne kaliteli ne de sürdürülebilir bir görüntüleme ekosistemi kurmak mümkündür.
Bizler farkındalık yaratabilir, bilimsel çerçeveyi çizebilir ve yol gösterebiliriz ki buna başladık ve artırarak devam edeceğiz; ancak gerçek ve kalıcı dönüşüm için yaptırım gücü devlete aittir. Sürdürülebilir, kaliteli ve çevreye duyarlı bir radyoloji pratiği ancak tüm paydaşların ortak ve kararlı bir iradesiyle hayata geçirilebilir.