Prof. Dr. ÜKKE KARABACAK
Hemşirelik Bölüm Başkanı
Acıbadem Mehmet Ali Aydınlar Üniversitesi
Bilimsel ve teknolojik gelişmeler, eğitim, yönetim ve araştırma faaliyetlerinde meydana gelen yenilikler, toplumu oluşturan bireylerin sağlık bakım hizmetlerine yönelik değişen beklentileri hemşireliğin rol ve sorumluluklarının yeniden tanımlanmasında önemli rol oynamaktadır. Hemşirelik rollerinde meydana gelen değişim ve gelişmeler, hemşirelerin otonomisinin ve mesleki özerklik düzeylerinin artmasına yol açmıştır. Bu durum, gelecekte hemşirelerin otonomilerini daha da güçlendirerek temel bakım verici rollerinin yanı sıra karar verici ve liderlik rollerini de üstlenmelerini destekleyecektir. Önemli olan, küresel düzeyde hemşirelerden beklenen değişen rol ve sorumluluklara uyum sağlamalarıdır.
Tarihsel Arka Plan ve Değişimin Dinamikleri
Hemşireliğin varoluş amacı yardım etme eylemidir. 19.yy’ın ikinci yarısından sonra hemşireliği modern anlamda kurulmasına öncülük eden Florence Nightingale’in kazandırdıkları 21.yy’da ivmelenerek devam etmektedir. Bilim ve sanattan oluşan bir sağlık disiplini olarak tanımlanan hemşirelik; geçmişte temel rol ve sorumluluğu hastaların bakım ve konforunu sağlamak ile sınırlı iken günümüzde; demografik değişiklikler, artan yaşlı nüfus, kronik hastalıkların yükselişi, maliyet etkin bakım ve sağlık hizmetlerindeki teknolojik gelişmeler, biliminin ilerlemesi, hemşirelerin yeni rol ve sorumlulukları üstlenmelerine neden olmuştur.
Hemşirenin Genişleyen Rol ve Sorumlulukları
Hemşirelik mesleğinde tanımlanan temel roller şunlardır:
- Bakım verici: Hastaların fiziksel, duygusal ve temel ihtiyaçlarını karşılayarak doğrudan bakım hizmetleri sunmak.
- Eğitici: Birey, aile ve topluma sağlık eğitimi vererek sağlıklı yaşamı teşvik etmek.
- Araştırmacı: Bilimsel yöntemlerle kanıta dayalı uygulamaları geliştirerek mesleğin ilerlemesine katkı sağlamak.
- Koordinatör: Sağlık ekibini yönetip kaynakları etkili kullanarak bakım süreçlerini koordine etmek.
- Karar verici: Klinik durumları değerlendirerek hızlı ve etik kararlar almak.
- Özerk ve sorumluluk sahibi: Bağımsız karar verme yetkisini kullanarak mesleki özerkliği sergilemek.
- Danışman: Bireylere ve ailelere sağlık sorunlarında rehberlik ederek destek olmak.
- Hasta savunucu: Hastaların haklarını koruyup seslerini duyurmak.
- İletişim ve eğitim sağlayıcı: Etkili iletişim kurarak bilgi paylaşımını ve eğitimi kolaylaştırmak.
- Tedavi edici: Tıbbi müdahalelerde iyileşme sürecini desteklemek.
- Rehabilite edici: Hastaların fonksiyonel bağımsızlığını geri kazanmalarına yardımcı olmak.
- Konfor sağlayıcı/rahatlatıcı: Hastaların ağrı ve stresini azaltarak rahatlık sunmak.
- Kariyer geliştirici: Meslektaşlarının profesyonel gelişimini teşvik ederek liderlik etmek.
Bu roller, hemşirelerin sağlık bakımı sistemi içerisinde etkin bir şekilde yer almasını sağlayarak sağlık hizmetlerinin bütünlüğünü güçlendirir.
Geleceğe Bakış: Liderlik, Kanıt ve İş Birliği
Gelecekte, mesleki rol ve sorumlulukları ile hemşireler, sağlıklı/hasta birey, aile ve toplumun beklentilerine yanıt vermeye devam edecektir. Ham-Baloyi (2022), yaptığı çalışmada gelecekte hemşirelik rollerinde liderlik, politika geliştirme, eğitim ve öğretim, araştırma, iş birliği iletişim rollerinin ön planda olacağını belirtmektedir. Kanıta dayalı en iyi uygulamaların hayata geçirilmesinde de bu rollerin gelecekte işlevsel olabileceğini vurgulamaktadır. Sağlık hizmeti sunumundaki ekip yaklaşımı, tüm disiplinleri ve hizmet alıcılarını sistemin birer paydaşı olarak görür. Bu paydaşlar, hemşirelerin değişen rol ve sorumluluklarına uyum sağlamasında ve kanıta dayalı yenilikçi uygulamaların benimsenmesinde kilit rol oynayacaktır. Bütün bu faaliyetlerin tek bir hedefi vardır: Sağlık hizmeti sonuçlarının optimal düzeyde olmasını sağlamak. Yapılan çalışmalar, yeni rol ve sorumlulukların hemşirelerin yetkinliklerini genişlettiğini ve böylelikle iş doyumunu arttırdığını, hasta memnuniyetinin yükselttiğini, hemşirelik bakım kalitesini arttırdığını ve maliyet etkin bakımın sağlandığını göstermektedir.
Sonuç
Hemşirelikte değişen rol ve sorumluluklar, mesleki özerklik düzeyini güçlendirerek hemşireleri yalnızca bakım veren değil, aynı zamanda karar verici, lider ve yenilikçi sağlık profesyonelleri konumuna taşımakta, bu dönüşüm hasta bakım kalitesini, memnuniyetini ve sağlık bakımı sisteminin etkin bir şekilde sürdürülebilirliğini artırmaktadır.
Teşekkür
Bu yazı, hospitalmanager 2025 Çalıştayları-III kapsamında gerçekleştirilen çalışmada ele alınan “Sorumlulukların Yeniden Tanımlanması Hemşireler ve Dünyada Hemşireliğe Verilen Roller Biz Neredeyiz?” başlıklı sunumu özetleyerek okuyucularla paylaşmak amacı ile kaleme alınmıştır. Metnin hazırlanmasında destek olan genç meslektaşlarım, Denizhan Yıldızbaş ve Ozan Acar’a içten teşekkürlerimi sunarım.
Kaynakça:
- Ten Ham-Baloyi W. (2022). Nurses’ roles in changing practice through implementing best practices: A systematic review. Health SA = SA Gesondheid, 27, 1776. https://doi.org/10.4102/hsag.v27i0.1776
- Salmond, S. W., & Echevarria, M. (2017). Healthcare Transformation and Changing Roles for Nursing. Orthopedic nursing, 36(1), 12–25. https://doi.org/10.1097/NOR.0000000000000308
- Gordon J. M., Lorilla J. D. & Lehman C. A. 2012. The role of the Clinical Nurse Specialist in the future of health care in the United States. Perioperative Nursing Clinics, 7 (3): 343–353
- Finnish Nurses Association. (2016). New roles for nurses – quality to future social welfare and health care services.
- Kara Kaşıkçı, M., & Akın, E. (Eds.). (2021). Temel hemşirelik: Esaslar, kavramlar, ilkeler, uygulamalar. İstanbul Tıp Kitabevi. (Yurttaş, A., Bölüm 1: Hemşireliğin doğası, 1.1. Hemşireliğin tarihçesi, ss. 12-16)