Prof. Dr. AHMET MUHTEŞEM AĞILDERE
Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyoloji A.D. Başkanı
Türkiye’nin MR ile tanıştığı ilk yıllardan bugüne, radyolojideki teknolojik ve akademik dönüşümün merkezinde yer alan Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyoloji A.D. Başkanı Prof. Dr. Ahmet Muhteşem Ağıldere, sektörün dünü, bugünü ve yarınını analiz etti. Cihaz parkı evriminden mühendis-hekim iş birliğine dayalı Ar-Ge kültürüne, genç araştırmacıların rolünden yapay zekâ ile yeniden şekillenen klinik iş akışlarına kadar, ülkemizde radyolojinin geleceğini belirleyecek stratejik öngörülerini hospitalmanager ile paylaştı.
H.M: Türkiye’nin MR ile tanıştığı ilk yıllardan bugüne kadar sürecin bizzat içindesiniz. İlk kurulan düşük manyetik alanlı cihazlardan, bugünkü yapay zekâ destekli yüksek teknolojili sistemlere uzanan bu evrimi ve Türkiye’nin adaptasyon sürecini bir akademisyen gözüyle nasıl özetlersiniz?
A.M.A: Öncelikle böyle bir fırsatı verdiğiniz için teşekkür ediyorum. Tespitiniz çok doğru. Radyoloji ihtisasına başladığım 1988 yılının hemen ardından, 1989’da Türkiye ilk MR cihazıyla tanıştı. Başından beri ilgi duyduğum bu teknolojiyle benim fiili olarak çalışmaya başlamam ise 1991 yılını buldu. O günden bugüne, düşük manyetik alanlı cihazlardan yapay zekâ donanımlı cihazlara doğru bir evrim yaşandı ve çok şey değişti. Bu değişim hem kullanıcı hem de hasta lehine oldu. İlk tezimi hazırladığımda kullandığım ilk MR cihazı MR 0.5 Tesla gücündeyken, bugün kullandığım cihaz 3 Tesla manyetik alan gücüne sahip ve güncel yapay zekâ donanımlı.
Siz akademisyen kimliğime hitaben soruyorsunuz ancak ben hem akademisyen kimliğimle hem de izninizle daha geniş bir perspektiften bakmaya çalışacağım. İlk yıllarda MR, özel sektörde ve üniversite hastanelerinde son derece sınırlı sayıdayken bugün Türkiye’de yüzlerce MR cihazından bahsediyoruz. Bunların çok önemli bir bölümü 1.5 Tesla olmakla birlikte, yüksek manyetik alana sahip cihaz sayısı da azımsanamaz. Hatta PET-MR’larımız var. Bu başlı başına büyük bir evrim.
Değişime yalnızca sayısal olarak bakarsak bu doğru olmaz, verilen bunca emeğe de biraz haksızlık olur. 1990’lı yıllardaki cihazların kullanımında MR fiziğine dayalı teknik ve bunun neticesinde ortaya çıkan görüntüler ile tanılar ön plandaydı. Zamanla bu kavramlara görüntü kalitesi ve hasta konforu eklenmeye başlandı. Bugün geldiğimiz noktada yapay zekânın eklenmesi yepyeni bir durumu ortaya çıkardı; artık bu cihazların teknik, tanı, hasta konforu ve görüntü kalitesinin yanında önemli felsefeleri, hatta çevreci özellikleri ortaya çıktı. Görüntü kalitesi ve hasta konforu üst düzeye ulaştı. Ülkemizde bu basamaklar; akademisyenlerin, radyologların büyük gayreti, emeği ve tedarikçi firmaların önemli çabaları ile birtakım zorluklara rağmen dünyadan geri kalmadan yaşandı ve yaşanıyor.
Tekrar Türkiye’de MR’ın tarihsel sürecine bakacak olursak; ilk MR cihazlarının Türkiye’ye gelişinden uzunca bir süre sonrasına kadar eğitim hastaneleri, BT cihazları ile birlikte MR cihazlarından da yoksundu. Bu durum hem hasta hizmeti sağlanmasında hem de asistan eğitiminde önemli bir problemdi. Daha sonraki yıllarda hizmet alımı sistemi ile yalnız eğitim hastaneleri değil, üniversite hastaneleri ve özel hastanelerde de MR cihazlarına daha kolay ulaşılır oldu ve cihaz sayısı hızla arttı.
Cihaz sayısındaki artışa paralel olarak MR tetkiklerinin değerlendirilmesi konusunda ortaya çıkan ihtiyacı karşılamak üzere, radyoloji asistanı ve uzmanı eğitimi için camiamız büyük emek ve gayret sarf etti. Yurt dışında eğitim alanlar oldu. Türk Radyoloji Derneği’nin eğitim faaliyetleri yanında, 1994 yılında kurulan ve özellikle 2000’li yıllardan sonra düzenli ve geniş kitlelere eğitim katkısı sağlayan Türk Manyetik Rezonans Derneği bu sürece önemli katkılar sağladı. Gerek bu cihazların teknikerler tarafından kullanımı, gerekse tetkiklerin değerlendirilmesi konularında pek çok ulusal ve uluslararası eğitim toplantısı; üniversite ve eğitim hastanelerimizin radyoloji bölümlerinin ve firmalarımızın önemli katkıları ile düzenlendi, ilgi ile karşılandı.
Bu süreçte eğitim faaliyetleri yanında MR alanında pek çok bilimsel çalışma yapıldı ve bu çalışmalar ulusal ve uluslararası dergilerde yayımlandı. Özellikle bilimsel çalışmalar kapsamında, European Society of Magnetic Resonance in Medicine and Biology (ESMRMB) yıllık toplantısı ülkemizde 2009 yılında düzenlenmiştir. International Society of Magnetic Resonance in Medicine (ISMRM) ile ilişkiler geliştirilmiş ve ülkemizde söz konusu derneğin Türkiye Şubesi kurulmuştur. Bu kapsamda pek çok mühendis, MR fiziği ile ilgilenen arkadaşlarımız ve radyolog meslektaşlarımız bir araya gelmiştir. Bu alanda çalışan arkadaşlar uluslararası camiada önemli başarılar sağlamışlardır. ISMRM ve ESMRMB ile ülkemizde ortak sempozyumlar düzenlenmiştir.
Bugün artık ülkemizde yalnız bilimsel çalışmalar yapan ve teknolojik gelişimlere katkıda bulunan MR araştırma merkezlerimiz bulunmaktadır. Artık uluslararası alanda da bilinen bir MR ekosistemimiz var. Tabii bu hızlı gelişim ve değişim birtakım sorunları da beraberinde getirmiştir. Tetkik sayıları, tetkik kalitesi ve fazla tetkik sayılarının kliniğe katkısı hep tartışılagelmiştir. Kuvvetli teknik tecrübe, bilgi altyapısı, deneyimli paydaşları ve ekosistemiyle ulusal ve uluslararası alanda önemli bir yere sahip MR camiası; gün geçtikçe yaygınlaşan ve gelişim gösteren yapay zekâ uygulamalarının da katkısıyla bu sorunların altından kuşkusuz kalkacaktır.
H.M: Genç araştırmacıların potansiyelini radyoloji alanındaki Ar-Ge faaliyetlerine kanalize edecek, sürdürülebilir bir araştırma ekosistemini bölümümüzde nasıl kurgulayabiliriz?
A.M.A: Radyoloji anabilim dallarımızın önemli fonksiyonu, nitelikli hasta hizmeti yanında uzmanlık öğrencilerine ideal bir radyoloji eğitimi verilmesidir. Radyoloji uzmanı ünvanını almış bir asistanın, uzmanlık alanında mesleğini icra ederken kendisini rahat ve güvenli hissetmesi son derece önemlidir. Bu konuda Türk Radyoloji Derneğimizin Yeterlilik Kurulu’nun akreditasyon çalışmaları eğitim birimlerimize önemli katkılar sağlamaktadır. Öte yandan Ar-Ge çalışmaları, radyoloji anabilim dallarının gün geçtikçe daha fazla ilgisini çekmektedir.
Radyolog olacak bir kişinin mesleğini icra ederken –özellikle araştırmacı olmak istiyorsa– radyoloji uzmanlık çalışmalarına başlamadan önce, seçeceği uzmanlık alanının teknoloji ile iç içeliğini kavramış olması çok önemlidir. Bu noktada tıp fakültesi öğrencilerinin Radyoloji dersleri yanında Tıp Bilişimi dersleri de almış olmaları gereklidir. Bunun yanında görüntüleme tekniklerinin temel fizik prensipleri ve radyasyon etkileri ile önceden tanışmış olmalıdırlar.
Radyoloji ihtisası yapacak ve Ar-Ge çalışmalarına katılacak genç hekimlerin bu kavramlara vakıf olmaları ve teşvik edilmeleri önemlidir. Bunun yanında yazılım artık ayrı bir meslek dalı olarak değil, pek çok mesleki süreçte kazanılması gereken bir özellik olarak ön plana çıkmaktadır. Yani eğer Ar-Ge çalışması yapmak istiyorsanız; bölümünüzde radyolojinin temel özellikleri yanında tıp bilişimine vakıf ve az da olsa yazılım yapabilen hekimlere yer verilmesini ve bunların teşvik edilmesini öneririm. Bu donanıma sahip genç akademisyenlerin sayısı gün geçtikçe artmaktadır.
Bu özellikleri bir araya getirmek her zaman mümkün olmayabilir ve oldukça zordur. Ancak bu noktada radyoloji ve mühendislik bilimlerinin iş birlikleri her zaman önemlidir. Eksiği ortaya koyan ve doğru veriyi temin eden radyolog ile kompleks sorunlara çözüm getirebilecek özelliklere sahip mühendislerin; uzun soluklu ve sabırla yürütecekleri proje çalışmaları, önemli çıktıların elde edilmesinde anahtar olacaktır. Araştırma konusuna katkı sağlayacak tüm disiplinler ile iş birliği mutlaka yapılmalıdır. Bu noktalar göz önüne alındığında ilgili anabilim dalında Ar-Ge ekosistemi kendiliğinden doğacaktır.
H.M: Yapay zekâ tabanlı çözümlerin; özellikle acil vakaların önceliklendirilmesi (triyaj), karar destek sistemleri ve protokol optimizasyonu gibi alanlarda, kliniğinizin günlük iş akışını ve verimliliğini yakın gelecekte nasıl dönüştüreceğini öngörüyorsunuz?
A.M.A: Radyolojide ana prensip; hastaya istenilen tetkikin en kısa sürede ve en doğru şekilde yapılması, mümkün olan en kısa sürede doğru olarak raporlanıp hastanın tedavi sürecinin isabetli planlanmasıdır. Yapay zekâ bu sürece kuşkusuz zaman içerisinde çok önemli katkı sağlayacaktır.
Yapay zekâ radyoloji departmanlarında klinisyenin tetkik istem noktasından başlayarak raporun onaylanmasına kadar geçen süreçte rol sahibi olabilir, belli noktalarda şimdiden olmaktadır. Daha ötesinde raporun içeriğinin analiz edilmesinde, hekime ve hastaya yol göstermesinde de yapay zekâ kullanılabilir. Yapay zekâ radyolojide çok geniş bir kavramdır; oysa yapay zekâ-radyoloji ilişkisi genellikle sadece tetkiklerin yapay zekâ tarafından değerlendirilmesi ve yapay zekânın radyoloğun yerine geçmesi olarak algılanıyor. Halbuki yapay zekâ; görüntüleme süreçlerinin doğru planlanması ve hızlandırılması konularına, görüntülerin değerlendirilmesi ve raporlanması süreçlerinden çok daha önce katkı sağlayacaktır.
Tabii ki acil hastaların önceliklendirilmesi zaman zaman önemli sorunlar yaratmaktadır. Bu soruyu “Hangi hasta önceliklenmeli?” şeklinde sorduğumuzda, hasta bilgilerini kısa sürede toparlayıp en doğru tetkikin planlanmasına yapay zekâ katkı sağlayabilir.
Bugün özellikle MR tetkiklerinde olduğu gibi, yapay zekâ görüntü kalitesine önemli katkı sağlamakta ve tetkik sürelerini kısaltmaktadır. Bu noktada hasta konforu da göz önüne alındığında; MR tetkikinde olduğu gibi dar alanda yapılan incelemelerde magnet genişliğinin artırılması beraberinde homojenite gibi problemler getirmekte, yapay zekâ ise görüntü kalitesini artırarak bu problemlerin giderilmesinde önemli rol oynamaktadır. Tetkik sürelerinin kısalması hasta bekleme sürelerini azaltmakta, görüntü kalitesinin artması ise doğru teşhis ve doğru tedavi sürecine önemli katkılar sağlamaktadır.
Yapay zekâda temel kavram; hacimli verilerin kullanılarak makine aracılığıyla insanın karar verme yeteneğine benzer bir özelliğin ortaya çıkarılmasıdır. Her alanda olduğu gibi radyolojide de karar verme yetisi ve bu konuda alınan riskler önemlidir. Yapay zekâ, radyolojik tanı süreçlerinde en basitinden en zoruna kadar karar aşamalarında çözüm sunulmasında kuşkusuz önemli bir araç olarak yerini alacaktır. Bugün inme gibi kısa sürede hastaya müdahale edilmesi gereken durumlarda, piyasadaki pek çok yapay zekâ programının yardımı ile acil tedavi girişimlerinin yapılması mümkün olmaktadır.
Sağlıklı çekim protokollerinin oluşturulması, radyolojik süreçlerde görüntü kalitesi, doğru teşhis ve doğru tedavi planlanması açısından son derece önemlidir. Yapay zekâ, büyük kapsamlı verileri gün geçtikçe hızlanan bilgisayarlar ile nöral networkleri kullanarak işlemekte; randevu verilmesinden protokollerin oluşturulmasına, tetkik planlanmasından görüntü kalitesine ve görüntülerin yorumlanmasına kadar pek çok noktada radyoloji departmanlarına destek verme konusunda, günümüzde sunduğu çözümlere ilaveten önemli bir gelecek vadetmektedir.